Wat houdt ontoerekeningsvatbaarheid in?
Ontoerekeningsvatbaarheid betekent dat een strafbaar feit een verdachte niet kan worden aangerekend. De wet bepaalt in artikel 39 van het Wetboek van Strafrecht dat niemand strafbaar is wanneer het feit hem wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend.
Met andere woorden: de verdachte heeft het feit wel gepleegd, maar kon er door een psychische aandoening niets aan doen. Hij begreep niet wat hij deed, of hij kon zijn gedrag niet beheersen. In dat geval volgt er geen strafoplegging. Toch betekent dit niet dat er helemaal geen gevolgen zijn, zoals verderop wordt uitgelegd.
Het verschil met verminderde toerekeningsvatbaarheid
Ontoerekeningsvatbaarheid is een absoluut begrip: het is alles of niets. Maar de praktijk kent ook een tussenvorm. Rechters spreken van verminderde toerekeningsvatbaarheid wanneer iemand gedeeltelijk in staat was zijn handelen te overzien of te sturen, maar daarin beperkt werd door een psychische aandoening.
Dit onderscheid is van groot belang voor de strafmaat. Bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid legt de rechter geen straf op. Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid kan de rechter de straf verlagen. Beide varianten vragen om een zorgvuldige beoordeling door deskundigen en een ervaren strafrechtadvocaat.
Hoe wordt dit vastgesteld?
De rechter beslist niet op eigen houtje of iemand ontoerekeningsvatbaar is. Hij baseert zich op rapporten van forensisch gedragsdeskundigen, zoals een psychiater en een psycholoog. Deze specialisten onderzoeken de psychische toestand van de verdachte ten tijde van het feit.
Het Pieter Baan Centrum in Utrecht is de bekendste instelling voor dit soort observaties. Een verdachte kan daar gedurende zeven weken worden opgenomen voor uitgebreid onderzoek. In andere gevallen worden er ambulante rapportages opgesteld. De rechter weegt al deze informatie mee in zijn beslissing.
Een voorbeeld: iemand met een ernstige psychose ten tijde van het delict kan als volledig ontoerekeningsvatbaar worden beoordeeld, terwijl iemand met een persoonlijkheidsstoornis vaker als verminderd toerekeningsvatbaar wordt aangemerkt.
Geen straf, maar wel een maatregel?
Een veelvoorkomend misverstand is dat ontoerekeningsvatbaarheid automatisch betekent dat de verdachte vrijuit gaat. Dat is onjuist. De rechter kan wel degelijk een maatregel opleggen, ook als er geen straf volgt. De meest ingrijpende maatregel is de terbeschikkingstelling, ook bekend als tbs.
Tbs wordt opgelegd wanneer iemand een ernstig strafbaar feit heeft begaan en er een risico bestaat dat hij in de toekomst opnieuw gevaarlijk gedrag vertoont. De maatregel is gericht op behandeling en bescherming van de samenleving. Tbs begint met een periode van twee jaar en kan steeds worden verlengd. Een strafrechtadvocaat speelt een cruciale rol bij het begeleiden van de verdachte door dit traject.
Hoe speelt dit een rol in een strafproces?
Het verweer van ontoerekeningsvatbaarheid moet worden gevoerd op de juiste manier en op het juiste moment. Het is aan de verdediging om dit aan de orde te stellen, al kan de rechter ook ambtshalve opdracht geven tot gedragskundig onderzoek. Een goede voorbereiding is essentieel.
Wanneer U een dagvaarding heeft ontvangen en psychische problematiek een rol speelt in uw zaak, is het verstandig om zo snel mogelijk juridische bijstand te zoeken. Een advocaat kan direct beoordelen of een beroep op ontoerekeningsvatbaarheid kansrijk is en welke stappen er moeten worden gezet. Bij Uw strafrechtadvocaat wordt dit soort verweer zorgvuldig onderbouwd en tijdig ingebracht.
Wat betekent dit voor de verdachte en zijn omgeving?
Voor de verdachte zelf is een beroep op ontoerekeningsvatbaarheid vaak een dubbele situatie. Aan de ene kant voorkomt het een gevangenisstraf. Aan de andere kant kan de uitkomst, zoals een tbs maatregel, ingrijpend en langdurig zijn. Het is dus geen eenvoudige ontsnappingsroute.
Voor nabestaanden of slachtoffers kan de uitkomst moeilijk te begrijpen zijn. Toch is het systeem zo ingericht dat ook bij ontoerekeningsvatbaarheid de belangen van de samenleving worden meegewogen. Het doel is niet vrijheid voor de dader, maar passende zorg en, waar nodig, beveiliging van de omgeving.
Ontoerekeningsvatbaarheid is een complex en ingrijpend leerstuk in het strafrecht. Het bepaalt niet alleen of iemand strafbaar is, maar ook welke maatregelen er kunnen volgen. Een zorgvuldige juridische aanpak is hierbij onmisbaar.
Bij Uw strafrechtadvocaat begrijpen wij hoe zwaar deze situatie is, voor de verdachte én voor de mensen in zijn omgeving. Ons kantoor is gevestigd in Eindhoven, maar werkt landelijk, van Groningen tot Maastricht. Wij bieden altijd een vrijblijvend en gratis eerste gesprek aan. Kosten worden vooraf besproken, zodat U nooit voor verrassingen komt te staan. Neem contact op als U vragen heeft. Wij streven ernaar U op dezelfde werkdag terug te bellen.
Veelgestelde vragen over ontoerekeningsvatbaarheid
Kan een verdachte zelf vragen om onderzocht te worden?
Ja, dat is mogelijk. De verdediging kan de rechter of de officier van justitie verzoeken om een gedragskundig onderzoek te laten uitvoeren. Een psychiater of psycholoog beoordeelt dan de geestestoestand van de verdachte. Dit verzoek wordt bij voorkeur vroeg in de procedure ingediend, zodat er voldoende tijd is voor onderzoek en rapportage.
Wat als iemand bewust drugs heeft gebruikt voor het delict?
Dit wordt in de rechtspraktijk beoordeeld aan de hand van het begrip culpa in causa. Als iemand zelf de oorzaak is van zijn geestelijke toestand, bijvoorbeeld door opzettelijk middelen te gebruiken waarvan hij weet dat hij agressief wordt, dan kan een beroep op ontoerekeningsvatbaarheid worden verworpen. De rechter kijkt naar de mate van verwijtbaarheid die voorafgaand aan het delict bestond.
Hoe lang duurt een tbs maatregel?
Tbs wordt in eerste instantie opgelegd voor twee jaar. Daarna kan de maatregel steeds met één of twee jaar worden verlengd, afhankelijk van de vorderingen in de behandeling en het risico dat betrokkene vormt. In theorie kan tbs levenslang duren, maar in de praktijk wordt regelmatig getoetst of verdere verlenging nog noodzakelijk is.